Την Τετάρτη, 4 Ιουνίου 2025, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δημοσίευσε το «Εαρινό Πακέτο του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου» (Semester Spring Package), ένα έγγραφο πλούσιο σε δεδομένα και αναλύσεις σχετικά με τις βασικές οικονομικές και κοινωνικές προκλήσεις που αντιμετωπίζει σήμερα η Ένωση. Πέρα από τη σκιαγράφηση ενός αναλυτικού πλαισίου των κοινωνικοοικονομικών δυναμικών που χαρακτηρίζουν κάθε κράτος – μέλος της ΕΕ, η έκθεση διατυπώνει ειδικές συστάσεις προς κάθε χώρα, με στόχο την παροχή κατευθυντήριων γραμμών για την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας, της ευημερίας και της οικονομικής ανθεκτικότητας σε επίπεδο εθνικού συστήματος. Οι συστάσεις αυτές διατυπώνονται σε μια περίοδο έντονης γεωπολιτικής και εμπορικής αστάθειας και εντάσσονται στο ευρύτερο στρατηγικό πλαίσιο που έχει χαράξει το «Competitiveness Compass», το ευρωπαϊκό σχέδιο μέσω του οποίου η Επιτροπή επιδιώκει να εδραιώσει τη θέση της ΕΕ στο παγκόσμιο περιβάλλον.
Μεταξύ των προκλήσεων που αναδεικνύονται στο Spring Package, το ζήτημα της εργασίας αποκτά ιδιαίτερη σημασία, ιδίως στην περίπτωση της Ιταλίας. Η ανάλυση που παρουσιάζεται στην ειδική εθνική έκθεση για την Ιταλία καταδεικνύει μια αγορά εργασίας η οποία, παρά τα σημάδια επέκτασης – με τα ποσοστά απασχόλησης να βρίσκονται σε ιστορικά υψηλά επίπεδα τόσο για τους άνδρες όσο και για τις γυναίκες (αν και εξακολουθούν να υπολείπονται σημαντικά του μέσου όρου της ΕΕ) – συνεχίζει να χαρακτηρίζεται από στασιμότητα της παραγωγικότητας. Το παράδοξο αυτό φαινόμενο – το οποίο, σύμφωνα με ορισμένους οικονομολόγους, έχει επιταθεί από την κατάρρευση των πραγματικών μισθών κατά την πρόσφατη περίοδο υψηλού πληθωρισμού – επηρεάζει άμεσα την ανταγωνιστικότητα του εθνικού παραγωγικού συστήματος: τα επίπεδα απασχόλησης αυξάνονται, χωρίς όμως να αυξάνεται η προστιθέμενη αξία που παράγεται από κάθε εργαζόμενο. Η εξέλιξη αυτή οφείλεται, αφενός, στη συγκέντρωση της αύξησης της απασχόλησης σε τομείς χαμηλής παραγωγικότητας – όπως επισημαίνεται και στην τελευταία ετήσια έκθεση της ISTAT – και, αφετέρου, στη συνολικά χαμηλή ποιότητα της εργασίας, η οποία χαρακτηρίζεται από ελλείψεις τόσο στην πλευρά της προσφοράς, κυρίως ως προς τις δεξιότητες και τα επίπεδα εκπαίδευσης, όσο και στην πλευρά της ζήτησης, όπου κυριαρχεί ένα κατακερματισμένο παραγωγικό σύστημα, αποτελούμενο κατά κύριο λόγο από μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις που εξακολουθούν να επενδύουν ανεπαρκώς σε τεχνολογίες και εργαλεία καινοτομίας.
Από την πλευρά της προσφοράς, η έκθεση της Επιτροπής αναδεικνύει τρεις κρίσιμους παράγοντες που αναστέλλουν την ανάπτυξη του ανθρώπινου κεφαλαίου στη χώρα. Πρώτον, εντοπίζονται σοβαρές δυσλειτουργίες στο σύστημα βασικής εκπαίδευσης: τα στοιχεία του ΟΟΣΑ-PISA για το 2022 κατατάσσουν την Ιταλία κάτω από τον μέσο όρο της ΕΕ ως προς τις βασικές μαθηματικές και επιστημονικές δεξιότητες, με μια τάση συνεχούς επιδείνωσης. Ιδιαίτερα ανησυχητική, στο πλαίσιο αυτό, είναι η επίδοση των μαθητών με μειονεκτικό κοινωνικοοικονομικό υπόβαθρο, καθώς και εκείνων που φοιτούν σε ιδρύματα επαγγελματικής εκπαίδευσης και κατάρτισης. Δεύτερον, εξακολουθεί να παρατηρείται έντονη αναντιστοιχία μεταξύ των δεξιοτήτων που αποκτώνται μέσω της εκπαίδευσης και εκείνων που ζητά η αγορά εργασίας: το 2024, η Ιταλία καταγράφει το δεύτερο υψηλότερο επίπεδο skill mismatch (ασυμφωνία δεξιοτήτων) σε ολόκληρη την ΕΕ, με περίπου το 40% των εργαζομένων να απασχολείται σε επαγγελματικά προφίλ που δεν αντιστοιχούν στο εκπαιδευτικό και καταρτιστικό τους υπόβαθρο. Τέλος, η χώρα αντιμετωπίζει σοβαρή έλλειψη προηγμένων δεξιοτήτων, καθώς παρουσιάζει το δεύτερο χαμηλότερο ποσοστό νέων πτυχιούχων στην Ευρωπαϊκή Ένωση, σε συνδυασμό με μια διαρκή «διαρροή εγκεφάλων», η οποία αποδυναμώνει τη διαθέσιμη δεξαμενή ταλέντων υψηλής εξειδίκευσης.
Μεταξύ των συστάσεων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την ενίσχυση της καινοτομικής ικανότητας του ιταλικού συστήματος, ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στην ανάγκη βελτίωσης της αποτελεσματικότητας των δημόσιων κινήτρων, μέσω του επαναπροσανατολισμού τους προς την αύξηση των επιχειρηματικών δαπανών σε έρευνα και ανάπτυξη (Ε&Α) και της υπέρβασης των περιορισμών και της περιορισμένης γενναιοδωρίας των υφιστάμενων εργαλείων, ιδίως σε σύγκριση με εκείνα που εφαρμόζονται στα κυριότερα κράτη μέλη της ΕΕ. Παράλληλα, τονίζεται η επιτακτική ανάγκη προώθησης της μεγέθυνσης των επιχειρήσεων, ιδίως των μικρομεσαίων, μέσω της ενθάρρυνσης διαδικασιών συγκέντρωσης και συνεργασίας που θα επιτρέψουν την πραγματοποίηση δομημένων και μακροπρόθεσμων επενδύσεων σε τεχνολογία και καινοτομία.
Ένα ακόμη κρίσιμο στοιχείο που επισημαίνεται στην έκθεση αφορά τη στρατηγική σημασία της προώθησης εναλλακτικών μορφών χρηματοδότησης πέραν του τραπεζικού δανεισμού, όπως η ενίσχυση του ρόλου των θεσμικών επενδυτών και των κεφαλαίων επιχειρηματικών συμμετοχών (venture capital), με σκοπό τη στήριξη των καινοτομικών διαδικασιών εντός των επιχειρήσεων. Στο ίδιο πλαίσιο, υπογραμμίζεται η ανάγκη ενδυνάμωσης των Γραφείων Μεταφοράς Τεχνολογίας (Technology Transfer Offices – TTO), προκειμένου να αξιοποιηθεί αποτελεσματικότερα η παραγόμενη έρευνα στον ιδιωτικό τομέα και να διευκολυνθεί η υιοθέτηση εργαλείων καινοτομίας από τις επιχειρήσεις. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η Στρατηγική Πλατφόρμα για τις Τεχνολογίες στην Ευρώπη (Strategic Technologies for Europe Platform – STEP) προσδιορίζεται ως βασικό εργαλείο για τη στήριξη της ανάπτυξης και της διάδοσης των λεγόμενων «κρίσιμων» τεχνολογιών, σε συνάφεια με τους στόχους στρατηγικής αυτονομίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Η ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας δεν μπορεί, συνεπώς, να αποσυνδεθεί από την ποιοτική αναβάθμιση της εργασίας, μέσω στοχευμένων παρεμβάσεων τόσο στην πλευρά της προσφοράς όσο και στην πλευρά της ζήτησης εργασίας. Απαιτούνται εργαζόμενοι με υψηλού επιπέδου δεξιότητες και εκπαιδευτικά προσόντα, ικανοί να προσφέρουν στις επιχειρήσεις ένα στέρεο απόθεμα μεθοδολογικών εργαλείων, τεχνογνωσίας και εξειδικευμένων γνώσεων· ταυτόχρονα, καθίσταται αναγκαία η διαμόρφωση ενός παραγωγικού συστήματος που να είναι σε θέση να αξιοποιήσει το εξειδικευμένο αυτό ανθρώπινο κεφάλαιο και να σχεδιάσει στοχευμένες παρεμβάσεις κατάρτισης για συγκεκριμένα τμήματα του πληθυσμού, καθώς και για ένα εργατικό δυναμικό που γηράσκει με ολοένα και ταχύτερους ρυθμούς. Από αυτή τη διττή ποιοτική αναβάθμιση μπορεί να προκύψει μια καθοριστική συμβολή στην αύξηση της παραγωγικότητας, μια ώθηση την οποία το οικονομικό μας σύστημα έχει άμεση ανάγκη. Είναι, εξάλλου, δύσκολο να μη διακρίνει κανείς στις συστάσεις της Επιτροπής τις κατευθυντήριες γραμμές της πρόσφατης έκθεσης Ντράγκι, η οποία εντοπίζει ακριβώς στην ανάπτυξη δεξιοτήτων και στις επενδύσεις στην καινοτομία τους βασικούς στρατηγικούς μοχλούς για την αναζωογόνηση της ανταγωνιστικότητας σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το στοιχείο αυτό επιβεβαιώνει ότι το μέλλον της ευρωπαϊκής οικονομίας διακυβεύεται ολοένα και περισσότερο γύρω από την αξία της γνώσης και την ικανότητα καινοτομίας των επιχειρήσεων και των εργαζομένων.
Άρθρο του Jacopo Sala με τίτλο “Rilanciare la competitività attraverso il lavoro” (ελλ. τίτλος: Ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας μέσω της εργασίας), δημοσιευμένο στην ιστοσελίδα του Bollettino ADAPT:
https://www.bollettinoadapt.it/rilanciare-la-competitivita-attraverso-il-lavoro/
