Ισορροπία επαγγελματικής και ιδιωτικής ζωής (Work-life balance) ή σύμμειξη εργασίας και ιδιωτικής ζωής (work-life blending);
Η ψηφιακή οργάνωση της εργασίας άλλαξε ριζικά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον χρόνο και τον τόπο παροχής της. Η εργασία δεν συνδέεται πλέον αποκλειστικά με έναν συγκεκριμένο χώρο και ένα σαφές ωράριο, αλλά ολοένα συχνότερα παρέχεται από οπουδήποτε και οποτεδήποτε, μέσω φορητών συσκευών και ψηφιακών μέσων. Η εξέλιξη αυτή δημιούργησε νέες δυνατότητες ευελιξίας, ταυτόχρονα όμως άνοιξε και έναν νέο κύκλο κινδύνων για τον ελεύθερο χρόνο, την ψυχική αποφόρτιση και τελικά για την ίδια την υγεία και ασφάλεια των εργαζομένων. Η ILO και η WHO έχουν επισημάνει ότι η τηλεργασία μπορεί να έχει οφέλη, αλλά χρειάζεται σαφή οργάνωση ώστε να προστατεύονται η σωματική και ψυχική υγεία και η κοινωνική ευημερία των εργαζομένων.
Μέσα σε αυτό το νέο περιβάλλον, το κλασικό μοντέλο work-life balance, δηλαδή η εξισορρόπηση επαγγελματικής και ιδιωτικής ζωής, δοκιμάζεται έντονα. Η χωροχρονική ρευστοποίηση της εργασίας θολώνει τα όρια ανάμεσα στον χρόνο εργασίας και στον χρόνο ανάπαυσης. Η διαρκής συνδεσιμότητα με τον εργοδότη, τα μηνύματα εκτός ωραρίου, η προσδοκία άμεσης ανταπόκρισης και η μεταφορά της εργασίας μέσα στον ιδιωτικό χώρο δυσκολεύουν ουσιαστικά την πραγματική αποκατάσταση του εργαζομένου. Έτσι, η εξισορρόπηση δεν γίνεται ευκολότερη· αντιθέτως, συχνά γίνεται πιο δύσκολη και πιο επισφαλής. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει επισημάνει ότι η κουλτούρα του “always on” μπορεί να επηρεάσει αρνητικά τα θεμελιώδη δικαιώματα των εργαζομένων, τα όρια του χρόνου εργασίας, την ισορροπία επαγγελματικής και ιδιωτικής ζωής, καθώς και τη σωματική και ψυχική υγεία, με ιδιαίτερη επιβάρυνση για όσους έχουν ευθύνες φροντίδας.
Ακριβώς στο σημείο αυτό προβάλλεται ολοένα και περισσότερο το μοντέλο work-life blending. Πρόκειται για μια λογική που δεν στηρίζεται στον διαχωρισμό εργασίας και ιδιωτικής ζωής, αλλά στην ώσμωση των δύο πεδίων. Η βασική του υπόσχεση είναι ότι ο εργαζόμενος, έχοντας μεγαλύτερη ευελιξία, μπορεί να αυτορυθμίσει τον χρόνο του και να οργανώσει μόνος του τη σχέση ανάμεσα στην εργασία και στην προσωπική του ζωή. Στη θεωρία, το μοντέλο αυτό εμφανίζεται ελκυστικό και σύγχρονο. Στην πράξη, όμως, πολύ συχνά λειτουργεί διαφορετικά.
Η διεθνής συζήτηση δείχνει ότι, χωρίς σαφή θεσμικά όρια, η “ευελιξία” μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε διάχυση του εργάσιμου χρόνου μέσα σε ολόκληρη την ημέρα. Η απουσία καθαρών ορίων γεννά απλήρωτες υπερωρίες, ενισχύει το εργασιακό άγχος, τροφοδοτεί την εξουθένωση και μεταθέτει δυσανάλογα στον ίδιο τον εργαζόμενο την ευθύνη να “διαχειριστεί” μια ανισόρροπη πραγματικότητα. Πρόσφατη μελέτη του Eurofound επισημαίνει ότι το δικαίωμα αποσύνδεσης και οι σχετικές εταιρικές πολιτικές συνδέονται άμεσα με τον χρόνο σύνδεσης, τον χρόνο εργασίας, την ισορροπία επαγγελματικής και ιδιωτικής ζωής, αλλά και την υγεία και ευεξία των εργαζομένων.
Αυτό ακριβώς είναι και το κρίσιμο σημείο: όταν η εργασία εισχωρεί διαρκώς στον ιδιωτικό χρόνο, το υποσχόμενο work-life balance κινδυνεύει να μετατραπεί σε work-work balance. Δηλαδή, σε μια κατάσταση όπου ο εργαζόμενος δεν εξισορροπεί δύο διακριτές σφαίρες ζωής, αλλά απλώς ανακατανέμει την εργασία του μέσα σε όλο το ημερήσιο και προσωπικό του χρόνο. Η επίφαση αυτονομίας μπορεί τότε να συγκαλύπτει μια νέα μορφή ετεροκαθορισμού και, τελικά, αυτοεκμετάλλευσης.
Γι’ αυτό και η απάντηση δεν μπορεί να είναι η άκριτη αποθέωση της “ατομικής ευελιξίας”. Χρειάζονται σαφή όρια στον χρόνο εργασίας, πραγματικές περίοδοι ανάπαυσης και αποτελεσματικό δικαίωμα αποσύνδεσης. Στην Ελλάδα, το δικαίωμα αυτό έχει ήδη αναγνωριστεί νομοθετικά στο πλαίσιο της τηλεργασίας, (Ορ. σχετ. ανάρτηση της ιστοσελίδας μας εδώ).
Συμπερασματικά, η ψηφιακή εργασία δεν καθιστά παρωχημένη την ανάγκη προστασίας του ελεύθερου χρόνου. Αντιθέτως την καθιστά πιο επιτακτική από ποτέ. Η τεχνολογία μπορεί να διευρύνει τις δυνατότητες οργάνωσης της εργασίας, δεν μπορεί όμως να νομιμοποιεί μια εργασία χωρίς τέλος και χωρίς όρια. Το πραγματικό ζητούμενο σήμερα δεν είναι να συγχέουμε την εργασία με τη ζωή, αλλά να διασφαλίζουμε ότι η εργασία δεν θα την απορροφήσει.
Δικηγόρος Εργατολόγος
