Πριν από έναν αιώνα, η πενθήμερη εργάσιμη εβδομάδα συνέβαλε στην αναδιαμόρφωση της κοινωνίας. Εφαρμόστηκε σε μεγάλη κλίμακα από πρωτοπόρους της βιομηχανίας, όχι μόνο για την ευημερία των εργαζομένων αλλά και για την αντιμετώπιση οικονομικών πιέσεων.
Ο Αμερικανός βιομήχανος Henry Ford ήταν από τους πρώτους που έδωσε στους εργαζομένους δύο πλήρεις ημέρες άδειας την εβδομάδα, πριν από ακριβώς 100 χρόνια αυτόν τον μήνα. Ο Ford υποψιαζόταν ότι η χορήγηση ενός «Σαββατοκύριακου» στους εργαζομένους θα αύξανε τη συνολική παραγωγικότητα – και είχε δίκιο.
Σήμερα, καθώς οι εξελίξεις στην τεχνητή νοημοσύνη επιταχύνονται και οι ανησυχίες για την εργασιακή ασφάλεια αυξάνονται, αναδύεται ένα παρόμοιο ερώτημα. Θα μπορούσε η εκ νέου μείωση του χρόνου εργασίας να βοηθήσει τις κοινωνίες να προσαρμοστούν σε αυτές τις κοσμοϊστορικές αλλαγές;
Τα στοιχεία δείχνουν ολοένα και περισσότερο πως μία εκ νέου μείωση είναι δυνατή, αλλά όχι με τον απλοϊκό τρόπο που συχνά παρουσιάζεται. Η τετραήμερη εργάσιμη εβδομάδα δεν είναι απλώς ένα εργασιακό προνόμιο. Είναι ένα πιθανό εργαλείο για τη βελτίωση της ευημερίας, τη στήριξη των οικογενειών και την επανεξέταση του τρόπου με τον οποίο κατανέμεται η εργασία στην κοινωνία.
Έρευνες σε πολλές χώρες, συμπεριλαμβανομένων μεγάλης κλίμακας πιλοτικών προγραμμάτων στο Ηνωμένο Βασίλειο και την Πορτογαλία, αναδεικνύουν ότι η μείωση του χρόνου εργασίας μπορεί να προσφέρει ουσιαστικά οφέλη τόσο στους εργαζομένους όσο και στους οργανισμούς. Σε σχετικές μελέτες διαπιστώνονται βελτιώσεις στον ύπνο, τη σωματική άσκηση και την ποιότητα της επαγγελματικής ζωής‧ θετικές επιπτώσεις, δηλαδή, τόσο στην ψυχική όσο και στη σωματική υγεία των εργαζομένων. Η παραγωγικότητα στην εργασία μπορεί επίσης να αυξηθεί, παράλληλα με τη μείωση των απουσιών και της εναλλαγής προσωπικού. Επιπλέον, μπορεί να ωφελήσει την κοινωνική εικόνα ενός εργοδότη.
Ωστόσο, το σημαντικότερο συμπέρασμα δεν αφορά στην παραγωγικότητα, αλλά στην εκτός εργασίας πραγματικότητα, καθώς ο χρόνος είναι κοινωνικός πόρος και όχι μόνο οικονομικός. Όταν οι άνθρωποι μεταβαίνουν σε τετραήμερη εργασία, όχι απλώς αναπαύονται περισσότερο, αλλά ανακατανέμουν τον χρόνο τους με τρόπους που έχουν ευρύτερες επιπτώσεις για την κοινωνία: περισσότερος χρόνος με την οικογένεια και φίλους, συμμετοχή σε κοινωνικές δραστηριότητες και βελτίωση της σωματικής και ψυχικής υγείας μέσω της άσκησης, των χόμπι και δραστηριοτήτων αυτοφροντίδας. Αυτές οι αλλαγές σαφώς δεν είναι ασήμαντες, καθώς με την πάροδο του χρόνου συμβάλλουν στη δημιουργία ισχυρότερων κοινωνικών δεσμών, καλύτερης ψυχικής υγείας και πιο ανθεκτικών κοινοτήτων.
Υπάρχουν επίσης σημαντικές επιπτώσεις σε ό,τι αφορά τα φύλα. Τα πρώτα ευρήματα αναδεικνύουν ότι η μείωση του χρόνου εργασίας μπορεί να οδηγήσει τους πατέρες να συμμετέχουν περισσότερο στη φροντίδα των παιδιών τους, καθώς και σε άλλες οικιακές ευθύνες. Αν και αυτό δεν επιλύει αυτόματα την ανισότητα των φύλων, δημιουργεί συνθήκες που καθιστούν δυνατή μια πιο ισότιμη κατανομή της εργασίας.
Υπό αυτή την έννοια, η τετραήμερη εργασία δεν αφορά μόνο στην εργασία. Αφορά στον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες οργανώνουν τη φροντίδα, τις σχέσεις και την καθημερινή ζωή.
Η πρόκληση στους τομείς υπηρεσιών
Οι επικριτές της τετραήμερης εργασίας συχνά επισημαίνουν ότι είναι πιο δύσκολο να εφαρμοστεί σε τομείς υπηρεσιών, όπως η υγειονομική περίθαλψη, η παιδική φροντίδα, η μεταποίηση, η φιλοξενία ή το λιανεμπόριο. Αυτό είναι αλήθεια, αλλά δεν αποτελεί λόγο για να απορριφθεί η ιδέα.
Σε αυτούς τους τομείς, η εργασία συνδέεται άμεσα με τον χρόνο, τη φυσική παρουσία και τα επίπεδα στελέχωσης. Η μείωση των ωρών εργασίας απαιτεί συχνά πιο σύνθετο ανασχεδιασμό, συμπεριλαμβανομένων αλλαγών στα προγράμματα βαρδιών, πρόσθετων προσλήψεων ή αρχικών επενδύσεων.
Ωστόσο, αυτές οι προκλήσεις πρέπει να θεωρούνται ζητήματα σχεδιασμού και όχι αδυναμίες εφαρμογής. Στην πραγματικότητα, τα πιθανά οφέλη για την κοινωνία μπορεί να είναι ακόμη μεγαλύτερα σε αυτούς τους τομείς. Η βελτίωση της ευημερίας και η μείωση της επαγγελματικής εξουθένωσης μεταξύ του υγειονομικού προσωπικού και των εργαζομένων στη φροντίδα μπορούν να οδηγήσουν σε καλύτερη ποιότητα υπηρεσιών και σε λιγότερα λάθη.
Μια ακόμη αξιοσημείωτη ανησυχία ως προς την εφαρμογή του συστήματος τετραήμερης εβδομαδιαίας εργασίας είναι η ανισότητα. Αν οι μειώσεις στον χρόνο εργασίας εφαρμοστούν άνισα, υπάρχει ο κίνδυνος κάποιοι εργαζόμενοι να αποκλειστούν – συχνά εκείνοι που βρίσκονται σε χαμηλότερα αμειβόμενες ή πρώτης γραμμής θέσεις εργασίας. Πρόκειται για μια βάσιμη ανησυχία, αλλά όχι για επιχείρημα ενάντια στην τετραήμερη εργασία. Αντιθέτως, αποτελεί επιχείρημα υπέρ της πιο προσεκτικής εφαρμογής της.
Η έμφαση θα πρέπει να δοθεί στο πώς διαφορετικές μορφές μειωμένου χρόνου εργασίας μπορούν να προσαρμοστούν σε διάφορους τομείς. Αυτό θα μπορούσε να περιλαμβάνει μικρότερες ημερήσιες ώρες εργασίας, εναλλασσόμενα προγράμματα ή σταδιακές μειώσεις του χρόνου εργασίας.
Το μέλλον της εργασίας
Το ανανεωμένο ενδιαφέρον για τη μείωση του χρόνου εργασίας δεν εμφανίζεται μεμονωμένα. Συνδέεται στενά με ευρύτερες συζητήσεις γύρω από την αυτοματοποίηση, την παραγωγικότητα και το μέλλον της εργασίας. Αν οι τεχνολογικές εξελίξεις συνεχίσουν να αυξάνουν την παραγωγικότητα, προκύπτει ένα θεμελιώδες ερώτημα: ποιος ωφελείται από αυτά τα κέρδη;
Ιστορικά – κατά τη διάρκεια της παγκόσμιας οικονομικής ύφεσης, για παράδειγμα – οι μειώσεις στον χρόνο εργασίας αποτέλεσαν έναν τρόπο αναδιανομής αυτών των ωφελειών. Σε σύγκριση με πιο ριζοσπαστικές προτάσεις, όπως το καθολικό βασικό εισόδημα, η τετραήμερη εργασία προσφέρει έναν πιο άμεσο και κοινωνικά ενσωματωμένο τρόπο διαμοιρασμού των κερδών από την παραγωγικότητα.
Η τετραήμερη εργασία δεν είναι μια καθολική λύση και δεν θα έχει την ίδια μορφή παντού. Ωστόσο, τα στοιχεία δείχνουν ότι η μείωση του χρόνου εργασίας μπορεί να συμβαδίζει με τη διατήρηση της παραγωγικότητας. Μπορεί επίσης να στηρίξει μια μετάβαση προς μια κοινωνία όπου ο χρόνος δεν αποτιμάται μόνο ως οικονομικός πόρος, αλλά και ως θεμέλιο της ευημερίας, των σχέσεων και της συμμετοχής στην κοινοτική ζωή.
Έναν αιώνα μετά την καθιέρωση της πενθήμερης εργασίας, που συνέβαλε στον καθορισμό της σύγχρονης εργασιακής ζωής, ίσως βρισκόμαστε μπροστά σε ένα ακόμη σημείο καμπής. Αυτή τη φορά, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν μπορούμε να αντέξουμε οικονομικά τη μείωση του χρόνου εργασίας, αλλά αν μπορούμε να αντέξουμε να μην τη μειώσουμε.
Άρθρο της Lucia Caballero με τίτλο: «The four‑day week won’t happen overnight, but it could transform how we live and work», δημοσιευμένο σε:
